Терроризмнің табиғаты өзгерді. Кезінде белгілі бір елдің шекарасында пайда болған қарулы топ уақыт өте басқа құрлықтан жақтас тауып, үшінші мемлекеттен қаржы алып, төртінші елдің аумағын өткел етуі мүмкін. Интернет шыққалы бері оның үгітіне шекара да бөгет бола алмай қалды.
Осындай трансұлттық сипат алған ұйымдардың бірі – «Шығыс Түркістан ислам қозғалысы». Оның халықаралық қолданыстағы атауы – Eastern Turkistan Islamic Movement, қысқаша ETIM. Қазақша баламасы – «Шығыс Түркістан ислам қозғалысы». Осы зерттеуде халықаралық құжаттар мен шетелдік ақпарат көздерінде орныққан ETIM қысқартуын пайдаланамыз.
ETIM-нің бастапқы мақсаты Қытай аумағында «Шығыс Түркістан» деп аталатын тәуелсіз мемлекет құру болған. Алайда уақыт өте қозғалыс саяси талап қою шеңберінен шығып, қарулы күрес жолына түсті. Кейін «Аль-Каида» және өзге де радикалды құрылымдармен байланыс орнатты. Сөйтіп, бір өңірдің мәселесін алға тартқан қозғалыс халықаралық террористік желілермен астасқан ұйымға айналды.
Қазақстан үшін бұл тақырыптың маңызы да осында. ETIM бізден мыңдаған шақырым жердегі белгісіз ұйым емес. Қазақстан Қытаймен шектеседі. БҰҰ құжаттарында Орталық Азия ұйымның әрекет ету кеңістігінің бірі ретінде аталады. Ал ETIM-нің Қазақстан мен Қырғызстанды Қытайға өтетін ықтимал транзиттік бағыт ретінде қарастырғаны туралы тарихи дерек бар. Ендеше, бұл қандай ұйым? Қайдан шықты? Кімдер басқарды? Бүгінгі жағдайы қандай және Қазақстан үшін қандай қатері болуы мүмкін?
Бір ұйымның бірнеше аты бар
ETIM туралы дерек іздеген адам ең алдымен атаулардың көптігіне тап болады. Бір құжатта «Шығыс Түркістан ислам қозғалысы» делінсе, екіншісінде «Шығыс Түркістан ислам партиясы», енді бірінде «Түркістан ислам партиясы» деген атау кездеседі. БҰҰ-ның 2026 жылғы санкциялық тізімінде негізгі атауы Eastern Turkistan Islamic Movement (ETIM) деп көрсетілген. Ал балама атауларының қатарында The Eastern Turkistan Islamic Party – «Шығыс Түркістан ислам партиясы», The Eastern Turkistan Islamic Party of Allah – «Алланың Шығыс Түркістан ислам партиясы», Islamic Party of Turkestan – «Түркістан ислам партиясы», Djamaat Turkistan – «Түркістан жамағаты» бар.
Атаулардың әртүрлі болуы жай аударма мәселесі емес. Әртүрлі мемлекеттердің құқықтық құжаттарында бұл атаулар бірдей қолданылмайды. Сондықтан қазіргі Сирия немесе Ауғанстан жөніндегі деректерден «Түркістан ислам партиясы» деген атауды көріп, оны еш түсіндірместен тарихи ETIM-нің дәл өзі деп қабылдау дұрыс емес.
Қазақстанның құқықтық тәжірибесінде де осы ерекшелік байқалады. Еліміздің сот шешімдерінде «Шығыс Түркістан ислам қозғалысы» мен «Түркістан ислам партиясына» қатысты атаулар әр кезеңде жеке көрсетілген. Сондықтан мұндай материалдарды саралағанда атауға ғана емес, оның қай ұйым мен қандай кезеңге қатысты айтылып тұрғанына назар аудару қажет.
Тәуелсіздік идеясынан қарулы күреске дейін
ETIM-нің пайда болуы Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданындағы сол кездегі күрделі саяси және этникалық жағдаймен байланысты. Ұйымның негізін Қашғар өңірінен шыққан ұйғыр Хасан Махсум (Hasan Mahsum) қалаған. Академиялық зерттеулер мен Қытайдың ресми деректерінде оның 1964 жылы Қашғар өңірінде туғаны айтылады. Ал БҰҰ оның Шыңжаңнан шыққанын көрсетеді. Нақты туған елді мекеніне қатысты деректер әртүрлі болғандықтан, Қашғар өңірінен шыққан деп көрсету орынды.
Махсум бастаған қозғалыстың мақсаты – Шыңжаңды Қытайдан бөліп, «Шығыс Түркістан» деп аталатын тәуелсіз мемлекет құру еді. Бірақ кейін ұйым бұл мақсатқа саяси жолмен емес, қарулы әрекет арқылы жетуге ұмтылды.
Осы арада бір мәселенің басын ашып алған жөн. Ұйғыр халқының тіліне, мәдениетіне, тарихына немесе әлеуметтік жағдайына қатысты мәселе бір бөлек те, террористік ұйымның әрекеті бір бөлек. ETIM жетекшілерінің ұлтына қарап, оның әрекетін тұтас ұйғыр халқына телуге болмайды. Терроризмнің ұлты болмайды, оның өлшемі – нақты қылмыстық әрекет пен зорлықты ақтайтын идеология.
Уақыт өте ETIM-нің бағыты да өзгерді. БҰҰ дерегінде оның «Аль-Каидамен» байланыс орнатқаны көрсетілген. Осы кезден бастап ұйым Шыңжаң шеңберіндегі қарулы қозғалыстан халықаралық террористік желілермен астасқан құрылымға айнала бастады.
БҰҰ ETIM-ді 2002 жылы «Аль-Каидамен» байланысты ұйым ретінде санкциялық тізімге енгізді. Бұған террористік әрекеттерді қаржыландыруға, жоспарлауға, дайындауға немесе жүзеге асыруға қатысуы және «Аль-Каидаға» қолдау көрсетуі негіз болған.
Махсумнан Абдул Хаққа дейін
Ұйымның алғашқы басшысы Хасан Махсумның өмірі 2003 жылғы қазанда Пәкістанда аяқталды. Ол әскери операция кезінде қаза тапты.
Одан кейін ETIM тізгіні Абдул Хаққа (Abdul Haq) өтті.
БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің санкциялық дерегінде Абдул Хақтың 1971 жылғы 10 қазанда Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданындағы Хотан өңірінің Челе ауданында туғаны көрсетіледі. Ол Қытай азаматы. Халықаралық құжаттарда Маймайтимин Маймайти (Maimaitiming Maimaiti), Abdul Heq, Abdul Heq Jundullah және Muhammad Ahmed Khaliq деген басқа есімдермен де кездеседі.
Абдул Хақ жай ғана Махсумның орнын басқан басшы болған жоқ. БҰҰ мәліметіне қарағанда, ол ұйымға ақша жинауға, жаңа адамдар тартуға және ETIM қызметін кеңейтуге қатысқан. 2005 жылдан бастап «Аль-Каиданың» Шура кеңесінің құрамына кірген. Бұл деректің салмағы бөлек. Өйткені ол ETIM мен «Аль-Каида» арасындағы байланыстың тек идеялық ниеттестіктен тұрмағанын, екі құрылым басшылығы деңгейінде де байланыс болғанын аңғартады.
Абдул Хақ тұсында ETIM-нің Қытайдан тыс жердегі белсенділігі арта түсті. БҰҰ 2007 жылдың соңынан ұйымның шетелдегі қызметі қайта жандана бастағанын көрсетеді. 2008 жылғы Бейжің Олимпиадасы қарсаңында оның ұйымның әскери басшыларына Қытай қалаларында шабуыл ұйымдастыру жөнінде тапсырма бергені де халықаралық құжаттарда жазылған.
Кейін насихаттың бір бөлігі интернетке көшті. БҰҰ дерегінде 2014 жылы Үрімшінің Оңтүстік теміржол вокзалындағы жарылыстан кейін Абдул Хақтың оны қолдап сөйлегені, ал келесі жылы жарияланған видеода жақтастарын қарулы қақтығыстарға қосылуға немесе Қытай аумағында шабуыл жасауға үндегені көрсетіледі.
2009 жылы Абдул Хақтың өзі БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің санкциялық тізіміне енгізілді. Оған қатысты жазба 2025 жылғы 11 наурызда қайта жаңартылған. Құжатта ол ETIM-нің жалпы жетекшісі әрі қолбасшысы ретінде көрсетіледі. Ал оның қазір қайда жүргені анық емес. БҰҰ-дағы соңғы географиялық мәліметтердің бірі 2016 жылы Ауғанстанда болғанын көрсетеді. Сондықтан оны бүгін де сонда жүр деп кесіп айтуға негіз жоқ.
Шекарадан асқан байланыс
ETIM тарихына үңілгенде бір нәрсе анық байқалады: ұйымның ұзақ уақыт сақталуына сыртқы байланыстары әсер еткен.
БҰҰ дерегінде ETIM-нің «Аль-Каидамен» қарым-қатынасы болғаны айтылады. Ұйым мүшелерінің Ауғанстандағы радикалды ортада даярлықтан өтіп, кейін басқа өңірлерге жіберілгені жөнінде де мәлімет бар.
Қаржы мәселесі де осы халықаралық байланыстың бір бөлігі болды. БҰҰ ETIM-нің бір кезеңде Усама бен Ладен мен «Аль-Каидадан» қолдау алғанын көрсетеді. Сонымен қатар ұйым қаражатының бір бөлігі ұйымдасқан қылмыстан түскені жазылған.
Яғни ETIM-ді Шыңжаңда пайда болған шағын қарулы топ деп қана қарау жеткіліксіз. Оның тамыры бір жерде болғанымен, байланыстары бірнеше мемлекетке тараған. Бұл ерекшелік кейін ұйымның әрекет ету аумағына да әсер етті.
Қазір қайда? Қазақстанға қатысы қанша?
ETIM-нің тарихы аяқталған жоқ. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 2026 жылғы қолданыстағы санкциялық тізімінде ұйым әлі де QDe.088 нөмірімен тұр. Онда Қытай, Оңтүстік және Орталық Азия оның әрекет ету кеңістігі ретінде көрсетіледі.
Бірақ осы деректен «Қазақстанда ETIM-нің қарулы жасағы жүр» деген қорытынды шығаруға болмайды. Қолда бар ашық ресми мәліметтер Қазақстан аумағында ұйымның тұрақты қарулы ұяшығы бар екенін растамайды.
Сонда Қазақстан үшін қауіп неде?
Ең алдымен – географияда. Картаға көз салсақ, Қазақстан мен Қытайдың ұзыннан-ұзақ ортақ шекарасы жатыр. Арғы беті – Шыңжаң. Бергі беті – Қазақстан. Ал Орталық Азияның оңтүстігінен Ауғанстан мен одан әрі Оңтүстік Азияға шығатын бағыттар бар.
БҰҰ-ның ETIM туралы анықтамасындағы бір тарихи дерек осы себепті назар аудартады. Ұйым кезінде содырларды Қытайға заңсыз жеткізу үшін Қазақстан мен Қырғызстанды транзиттік бағыт ретінде пайдалану мүмкіндігін қарастырған.
Бұл – бүгін Қазақстан арқылы ETIM мүшелері өтіп жатыр деген сөз емес. Әңгіме ұйымның бұрынғы жоспары туралы. Қазіргі кезде мұндай бағыттың жұмыс істеп тұрғанын растайтын ашық ресми мәлімет жоқ.
Бірақ қауіптің бәрі шекара бекетінен өте бермейді
Қазір бір елдегі радикалды насихатшы екінші мемлекеттегі адамға телефон арқылы-ақ жете алады. Әлеуметтік желі мен мессенджер үшін шекарадағы шлагбаумның мәні жоқ. Бір кезде қарулы топқа қосылғысы келген адам оған жету үшін мыңдаған шақырым жол жүруі керек болса, бүгінде алғашқы байланыс бірнеше секундта орнауы мүмкін.
ETIM тарихында адам тарту маңызды бағыттардың бірі болған. Оның басшысы Абдул Хақтың өзі жаңа мүшелер тартуға және қаражат жинауға қатысқаны БҰҰ құжаттарында көрсетіледі. Сондықтан Қазақстан үшін ықтимал қатерді тек қарулы адамның шекарадан өтуімен өлшеу жеткіліксіз. Шетелдегі радикалды ортаның Қазақстандағы адамға интернет арқылы ықпал етуі де қауіптің бір түрі.
Тағы бір мәселе – трансұлттық байланыс
ETIM тарихында Ауғанстандағы радикалды орталармен байланыс болған. Террористік желінің қауіптілігі де осында: адам бір елде, қаржы екінші елде, насихатшы үшінші жерде отыруы мүмкін. Бірақ олардың мақсаты бір арнада тоғысады.
Қаржының да шекарасы шартты. Террористік ұйымды қолдау үшін адамның міндетті түрде қолына қару алып, соғыс аймағына баруы шарт емес. Ақша жинау немесе шетелдегі радикалды құрылымға қаржылай қолдау көрсету де сол тізбектің бір буынына айналуы мүмкін. ETIM тарихында сыртқы қаржыландыру арналары болғаны БҰҰ деректерінде көрсетілген.
Сондықтан Қазақстан үшін ықтимал қауіптің төрт бағытына назар аударған жөн: ел аумағын транзит ретінде пайдалануға ұмтылу, интернет арқылы радикалды насихат тарату, адамдарды шетелдегі террористік ортаға тарту және қаржылық қолдау арналарын қалыптастыру.
Бұлардың бәрі – ықтимал тәуекелдер. ETIM дәл қазір Қазақстанда осы әрекеттерді жасап отыр деген сөз емес. Осы айырмашылықты ұмытпау керек.
Қауіпті асыру да, жасыру да жөн емес
Қазақстан ETIM-ге құқықтық бағасын осыдан жиырма жылдан астам уақыт бұрын берген. Ұйым елімізде террористік деп танылып, оның қызметіне тыйым салынған. Бастапқы мәтіндегі ресми деректер де Қазақстанда ETIM-нің қазіргі тұрақты қарулы құрылымы бар деп айтуға негіз жоқ екенін көрсетеді.
Ендеше, одан төнетін қауіпті қалай бағалау керек?
Бір жағынан, «Қазақстанда ETIM жасағы бар» деп дабыл қағуға дәлел жоқ. Екінші жағынан, «бұл Қытайдың ғана мәселесі» деп қол сілтеу де қисынсыз. Қазақстан Қытаймен шектеседі. Орталық Азияның қақ ортасында отыр. Ал ETIM-нің тарихында осы өңірмен байланысты жоспарлар мен халықаралық террористік желілермен қарым-қатынас болған.
Терроризмнің бүгінгі сипаты да өзгерген. Оның шекарадан қарумен өтуі міндетті емес. Кейде ол телефон экранындағы бір видеодан, жабық топтағы бір жазбадан, күмәнді аударымнан немесе алыстағы насихатшымен басталған әңгімеден көрінуі мүмкін.
Сондықтан қауіпсіздіктің ең тиімді жолы – қатерді әсірелеу емес, оның қайдан келуі мүмкін екенін дәл білу.
Тағы бір маңызды мәселе бар. ETIM тарихындағы кейбір жетекшілердің ұйғыр болуы тұтас ұйғыр халқына күдікпен қарауға себеп болмауға тиіс. Терроризм адамның ұлтымен өлшенбейді. Оның өлшемі – нақты әрекет, зорлықты ақтайтын идеология және террористік ұйыммен байланыс.
Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні, ETIM Қазақстаннан жырақта пайда болғанымен, оның тарихындағы Орталық Азия бағыты бізге бұл ұйымды сырттай ғана бақылап отыратын құбылыс деп қарауға мүмкіндік бермейді. Қазіргі ашық деректер Қазақстанда оның қарулы ұяшығы бар екенін растамайды. Бірақ ортақ шекара, транзиттік мүмкіндік, интернеттегі радикалды насихат және трансұлттық террористік желілер қаупі сақтықты қажет етеді.
Қатердің алдын алу үшін оны алдымен дұрыс тану керек. Ал дұрыс танудың алғашқы шарты – дақпырт емес, дерек.
Материал Қызылорда облысы бойынша ТҚК аппаратының ақпараты негізінде дайындалды