Бір кездері банкке барып, кезек күтіп алатын қызметтің талайы қазір смартфонның ішінде тұр. Төлем жасаймыз, несие рәсімдейміз, дәрігерге жазыламыз, мемлекеттік анықтамаларды аламыз. Қалаған затымызды интернеттен тапсырыс беріп, есігімізге дейін жеткіземіз. Бір қарағанда, бұл – уақытты үнемдеген, тіршілікті жеңілдеткен өркениеттің жетістігі. Алайда цифрлық өмірдің көзге көрінбейтін екінші жағы да бар. Телефондағы деректерімізге кім қол жеткізе алады? Біз туралы ақпарат бөтен адамның қолына қалай түседі? Алаяқтар аты-жөнімізді, телефон нөмірімізді, дәрігерге жазылған уақытымызды, тіпті қай банктің қызметін пайдаланатынымызды қайдан біледі? Ең бастысы, қалтамыздағы ақшаны қолымыздағы телефон арқылы қалай жоғалтып алуымыз мүмкін? Бұл сұрақтар бүгінде әрбір азаматты алаңдатуы тиіс.
Алаяқтар ақпаратты қайдан біледі? Әлеуметтік желіде тараған бір оқиға осы мәселенің мәнін айқын көрсетеді. Анасы дәрігер қабылдауына алдын ала жазылады. Кешкісін оған өзін «емханаданбыз» деп таныстырған адам хабарласып, ертеңгі қабылдау уақыты мен дәрігердің мәліметтерін нақты айтады. Онымен қоймай, таңертең ерте келіп, иммунограммаға қан тапсыру керектігін, тіркеу бөлімінен жолдама алатынын ескертеді. Әңгіме барысында телефонға келетін SMS-кодты да сұрайды. Қоңырау шалған адамның емханаға қатысты мәліметтерді жақсы білетіні соншалық, анасы оның сөзіне сеніп қала жаздайды. Алайда жанындағы ұлы күмәнданып, қоңырау шалушының кім екенін сұрағанда, әлгі адам бірден ашуланып, телефонды анасына беруді талап етеді. Осы күмәнді әрекеттен кейін отбасы алаяқтық болуы мүмкін екенін аңғарып, анасының электрондық үкіметтегі аккаунты мен банк карталарын қорғауға кіріседі. Бұл оқиғаның әлеуметтік желіде баяндалған нұсқасы болғанымен, онда айтылған тәсіл – азаматтардың сеніміне кіру арқылы құпия ақпаратты иемденуге ұмтылу – шынайы өмірде кездесетін қауіп. Ең маңызды сұрақ: алаяқ дәрігердің аты-жөнін, қабылдау уақытын және медициналық тексерудің түрін қайдан білді? Мұның бірнеше ықтимал себебі бар. Ақпарат медициналық мекеменің ақпараттық жүйесінен, қызметкерлердің аккаунттарынан немесе басқа арнадан тарауы мүмкін. Адамның өзі бұрын жариялаған мәліметтер де алаяқтарға бағыт-бағдар береді. Кейде қаскөйлер түрлі дереккөздерден жиналған ақпараттарды біріктіріп, жәбірленуші туралы толық көрініс қалыптастырады. Ал кейбір мәліметтерді олар телефон арқылы сөйлесу барысында адамның өзінен байқатпай біліп алуы мүмкін. Бірақ бір нәрсені нақты ажыратып алған жөн: алаяқтың жеке мәліметтерді білуі оның телефонды тыңдап отырғанын немесе барлық мемлекеттік базаға еркін кіре алатынын өздігінен дәлелдемейді.
Цифрлық кеңістікте ақпараттың таралу жолы көп. Бір сайттағы аты-жөні, басқа жердегі телефон нөмірі, әлеуметтік желідегі отбасы туралы жазба, ашық жарияланған жұмыс орны – осылардың бәрі қосылғанда, адам туралы жеткілікті мәлімет жиналуы мүмкін. Алаяқтың мақсаты кейде деректің бәрін ұрлау емес, адамның сеніміне кіруге жететін бірнеше ақпаратты ғана пайдалану. Неге олар біз туралы соншалықты көп біледі? Бүгінде әрқайсымыз цифрлық із қалдырамыз. Интернеттен тауар іздейміз, әлеуметтік желіге сурет саламыз, түрлі қосымшаға тіркелеміз, жеткізу қызметіне мекенжайымызды береміз. Бір жерге телефон нөмірімізді, екінші жерге электрондық поштамызды, үшінші жерге аты-жөніміз бен туған күнімізді енгіземіз. Осы әрекеттердің әрқайсысы жеке алғанда зиянсыз көрінуі мүмкін. Бірақ мәліметтер әртүрлі ұйымдарда сақталады, ал олардың қорғалу деңгейі бірдей емес. Ақпараттың сыртқа шығуына техникалық осалдықтар, ұрланған парольдер, фишингтік хаттар, қызметкерлердің қателігі немесе пайдаланушының өз аккаунтын қорғаудағы салғырттығы себеп болуы ықтимал. Кейде деректер бұрыннан таралып кеткен базаларда да кездеседі. Тағы бір қауіп – әлеуметтік инженерия. Бұл әдісте алаяқ компьютерлік жүйені бұзудан бұрын адамның психологиясын пайдаланады. Ол өзін банк қызметкері, полиция өкілі, дәрігер, мемлекеттік органның маманы немесе жақын туыс ретінде таныстыруы мүмкін. Олар әдетте үш нәрсеге сүйенеді: сенім, асықтыру және қорқыныш. «Шотыңыз бұғатталады», «атыңызға несие рәсімделіп жатыр», «ақшаңызды қазір қорғамасаңыз, бәрінен айырыласыз», «мемлекеттік қызметті аяқтау үшін SMS-кодты айтуыңыз керек» деген сөздер адамды абдыратып, асығыс шешім қабылдатуға бағытталған. Қаскөй сөйлесіп отырған адамның үрейін күшейтеді. Ойлануға уақыт бермейді. Ал адам сасқан кезде әдетте күмәндануға тиіс әрекеттің өзін дұрыс деп қабылдауы мүмкін. Сондықтан цифрлық қауіпсіздік тек бағдарламалар мен күрделі жүйелерге байланысты емес. Ол адамның ақпаратты тексеру әдетіне, сабыр сақтай білуіне және жеке шекарасын қорғауына да байланысты.
SMS-код неге соншалықты маңызды? Көпшілік телефонға келген алты таңбалы кодты жай ғана сандар жиынтығы деп қабылдайды. Алайда кей жағдайда ол аккаунтқа кіруді растауы, операцияны мақұлдауы немесе құпиясөзді өзгертуге мүмкіндік беруі мүмкін. Мұнда маңызды бір жайт бар: SMS-кодтың міндеті әртүрлі болуы мүмкін. Бір код тек тіркелуді растайды, ал екіншісі қаржылық операцияға немесе аккаунтты қалпына келтіруге қатысты болуы ықтимал. Сондықтан оның не үшін келгенін білмей тұрып, ешкімге айтуға болмайды. Алаяқтар кодты қолға түсірсе, кей жағдайда аккаунтқа кіруге, парольді өзгертуге немесе белгілі бір операцияны растауға мүмкіндік алуы мүмкін. Егер бұған қоса адамның банк картасы, телефон нөмірі, жеке сәйкестендіру деректері немесе басқа мәліметтері белгілі болса, қауіп одан әрі ұлғаяды. Дегенмен кез келген SMS-код банк картасындағы ақшаны автоматты түрде шешуге мүмкіндік береді деу дұрыс емес. Қорғаныс жүйелері мен растау талаптары қызметке және операцияның түріне байланысты өзгереді.
Есте сақтайтын қарапайым қағида бар: телефонға келген кодты телефон соққан адамға айтпаңыз. Тіпті ол өзін банк, полиция немесе мемлекеттік мекеме қызметкері ретінде таныстырса да, бұл қағида өзгермейді. Егер қоңырау шалушы «кодты айтпасаңыз, ақшаңыздан айырыласыз» десе, әңгімені тоқтатып, ұйымның ресми қосымшасы немесе ресми сайтында көрсетілген байланыс нөмірі арқылы өзіңіз хабарласыңыз. Шын мәнінде, алаяққа ең қажет нәрсе – біздің сеніміміз. Ал сенімге ие болудың ең оңай жолы – біз білетін деректерді айтып, өзін сол мекеменің өкілі ретінде көрсету.
Банк картасынан ақшаның шешілуі туралы хабарламаны көргенде, адамның жүрегі зу ете қалатыны түсінікті. «Мен ақша жұмсамадым ғой, бұл қайдан шықты?» деген сұрақ туады. Мұндай жағдайдың себебі әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан әрбір күмәнді операцияны бірден бір ғана себеппен түсіндіруге болмайды. Карта деректері бөтен адамның қолына түсуі мүмкін. Карта нөмірі, жарамдылық мерзімі және қауіпсіздік коды кейбір төлемдерді жасауға жеткілікті болуы ықтимал. Қорғаныс тетіктері мен қосымша растау талаптары операцияға қарай өзгереді. Адам жалған сайтқа кіріп, банк деректерін өзі енгізуі мүмкін. Алаяқтар танымал дүкендердің, жеткізу қызметтерінің немесе банктердің ресми парақшаларына ұқсас сайттар жасайды. Сырттай қарағанда бәрі сенімді көрінеді. Бірақ төлем деректерін енгізген сәтте ақпарат қаскөйлерге берілуі ықтимал. Өзі білмей операцияны растауы мүмкін. Алаяқ телефон арқылы нұсқау беріп, қосымшадағы әрекеттерді орындатуы немесе ақшаны «қауіпсіз шотқа» аударуды сұрауы ықтимал. Мұндайда азамат ақшаны ұрлатып қана қоймай, оны өз қолымен аударып жіберуі мүмкін. Кейбір төлемдер жазылымдарға, автоматты түрде жаңартылатын қызметтерге немесе бұрын берілген төлем рұқсаттарына байланысты болуы мүмкін. Мәселен, бір рет тіркелген сервистің ай сайынғы төлемі картадан автоматты түрде алынуы ықтимал. Бұл әрдайым алаяқтық емес, бірақ түсініксіз операцияны міндетті түрде тексеру қажет. Телефонның немесе электрондық поштаның аккаунтына бөтен адам кіріп кетсе, сол арқылы басқа қызметтерге де қауіп төнуі мүмкін. Әсіресе бірнеше жерде бірдей құпиясөз қолданатын адамдардың тәуекелі жоғары. Ақша жоғалған жағдайда ең бастысы – уақыт жоғалтпау. Банк қосымшасы арқылы картаны бұғаттап, банктің ресми нөміріне хабарласу қажет. Күмәнді операцияның уақытын, сомасын және алушы туралы мәліметті сақтап қойған жөн. Егер ақша заңсыз алынған болуы мүмкін болса, банкке ресми өтініш беріп, құқық қорғау органдарына жүгіну керек. Ақшаны қайтару мүмкіндігі операцияның түріне, мән-жайына және тергеу нәтижесіне байланысты. Сондықтан «банк міндетті түрде қайтарады» немесе «ақшаны қайтару мүмкін емес» деп кесіп айтуға болмайды.
Көпшіліктің басынан мынадай жағдай өткен шығар: бір нәрсе туралы әңгімелесіп отырмыз, артынша телефоннан сол тауардың жарнамасы шыға келеді. Сонда «Бізді тыңдап отыр ма?» деген күдік пайда болады. Мұндай сәйкестік адамның мазасын алатыны түсінікті. Бірақ жарнаманың дәл келуін міндетті түрде телефонның микрофон арқылы әңгімені тыңдауымен түсіндіру дұрыс емес. Интернеттегі жарнама жүйелері адамның бұрын іздеген тауарларын, қараған бейнелерін, кірген сайттарын, басқан сілтемелерін және жарнамаға берген реакциясын талдауы мүмкін. Бұған қоса, кей платформалар мен сервистерде орналасқан жер, құрылғы туралы мәлімет және жарнамалық сәйкестендіргіштер қолданылуы ықтимал. Ал кейбір жағдайда адамның қызығушылығы ұқсас басқа пайдаланушылардың әрекеті де жарнаманың көрсетілуіне әсер етеді. Мәселен, сіз балабақшаға арналған заттарды іздедіңіз делік. Жүйе сіздің осы тақырыпқа қызығушылық танытқаныңызды тіркеп, соған ұқсас тауарларды ұсынуы мүмкін. Кейде сіз іздеген затты отбасыңыздың басқа мүшесі қараған болуы ықтимал. Ал кейде жарнама жай ғана кездейсоқ сәйкес келеді. Сонымен қатар микрофонға қолжетімділігі бар қосымшалардың бар-жоғын тексеру артық емес. Телефонның баптауларынан әр қосымшаның микрофонға, камераға және орналасқан жерге рұқсатын қарап, қажет емесін өшіруге болады. Біздің басты міндетіміз – технологиядан орынсыз қорқу емес, оның қандай деректерге қол жеткізе алатынын түсіну.
Цифрланудың пайдасын жоққа шығару мүмкін емес. Құжат алу үшін сағаттап кезекте тұрмаймыз, төлем жасауға банкке бармаймыз, алыстағы адамға ақша бірден аударамыз. Мемлекеттік қызметтер қолжетімді бола түседі. Бірақ деректер көбейген сайын оларды қорғау жауапкершілігі де артады. Мекемелер ақпаратты сақтау, оған қол жеткізуді шектеу, жүйелердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету және күмәнді әрекеттерді анықтау үшін тиісті шараларды қолдануы керек. Қызметкерлерге ақпараттық қауіпсіздік бойынша түсіндіру жұмыстары жүргізіліп, деректерге рұқсатсыз қол жеткізу жағдайлары тексерілуі қажет. Ал азаматтар өз кезегінде жеке деректерін кез келген адамға бере салмауы керек. Қауіпсіздік бір ғана адамның немесе бір ғана ұйымның міндеті емес. Бұл – мемлекет, бизнес және қоғам бірлесе атқаратын жұмыс. Тағы бір маңызды мәселе бар. Деректердің цифрлануы оларды міндетті түрде ашық етеді деген сөз емес. Дұрыс ұйымдастырылған цифрлық жүйе ақпаратты қағаз құжатқа қарағанда тиімдірек қорғауы да мүмкін. Алайда бір жүйедегі осалдық немесе бір аккаунттың бұзылуы көптеген мәліметтің қауіпке ұшырауына себеп болуы ықтимал. Сондықтан технологияның жылдамдығымен бірге қауіпсіздік талаптары да дамуға тиіс.
Қауіпсіздік үшін ақпараттық технологияның маманы болудың қажеті жоқ. Күнделікті әдеттерімізді өзгерту арқылы көптеген қатердің алдын ала аламыз. Біріншіден, SMS-код пен құпиясөзді ешкімге айтпаңыз. Өзін банк қызметкері немесе мемлекеттік органның өкілі ретінде таныстырған адамға да бермеңіз. Екіншіден, телефон арқылы айтылған нұсқаумен ақша аудармаңыз. Әсіресе «қауіпсіз шотқа» аудару, несие рәсімдеу немесе ақшаны сақтау үшін арнайы операция жасау туралы ұсыныстарға күмәнмен қараңыз. Үшіншіден, қоңырау шалушының кім екенін өзіңіз тексеріңіз. Әңгімені тоқтатып, ұйымның ресми қосымшасы немесе ресми сайтында көрсетілген нөмірге хабарласыңыз. Төртіншіден, банк операциялары туралы хабарламаларды қосыңыз. Қолжетімді болса, төлем лимиттерін белгілеңіз. Интернеттегі сатып алулар үшін жеке карта қолдану да тәуекелді басқаруға көмектесуі мүмкін. Бесіншіден, құпиясөздерді қайталамаңыз. Әсіресе электрондық пошта, банкке қатысы бар аккаунттар және мемлекеттік қызметтерге кіру деректері бөлек әрі күрделі болғаны дұрыс. Қолдау көрсетілетін жерде екі факторлы аутентификацияны пайдаланыңыз. Алтыншыдан, телефонға келген хабарламалардағы сілтемелерге бірден өтпеңіз. Мекенжайын мұқият тексеріңіз. Күмәнді файлдарды ашпаңыз және белгісіз қосымшаларды орнатпаңыз. Жетіншіден, әлеуметтік желіде жеке мәліметті шектен тыс жарияламаңыз. Жеке куәліктің суреті, банк картасының деректері, билеттегі QR-код, мекенжай мен күнделікті қозғалыс туралы ақпаратты ашық салудың қажеті жоқ. Сегізіншіден, телефонның қауіпсіздік баптауларын тексеріңіз. Қосымшалардың камераға, микрофонға, контактілерге және орналасқан жерге қолжетімділігі олардың қызметіне сай болуы керек. Тоғызыншыдан, жақындарыңызбен алдын ала келісіп алыңыз. Біреу шұғыл ақша сұраса, басқа нөмірге қоңырау шалып тексеру немесе отбасыға ғана белгілі сұрақ қою тәртібін қалыптастыруға болады. Оныншыдан, күмәнді операцияны байқасаңыз, дереу әрекет етіңіз. Банктің ресми арнасы арқылы картаны бұғаттап, операция туралы хабарлаңыз. Қажет болса, құқық қорғау органдарына өтініш беріңіз. Бұл ережелердің ешқайсысы қауіптің мүлде болмайтынына кепілдік бермейді. Бірақ олар алаяқтардың әрекетін қиындатып, ықтимал шығынның алдын алуға көмектеседі.
Бүгінгі қоғамды телефонсыз елестету қиын. Біз смартфонға күнтізбемізді, суреттерімізді, хаттарымызды, банктік қызметтерімізді, жұмысымыз бен жеке өмірімізге қатысты көптеген мәліметті сеніп тапсырдық. Телефон жоғалса, кейде бір құрылғыдан айырылғандай емес, тұтас өміріміздің бір бөлігін жоғалтқандай күй кешеміз. Бұл жағдай цифрлық технологияның біздің күнделікті тіршілігімізге қаншалықты терең енгенін көрсетеді. Сондықтан мәселе «цифрланудан бас тарту керек пе?» деген сұрақта емес. Мәселе – цифрлық мүмкіндіктерді пайдалана отырып, жеке қауіпсіздігімізді қалай сақтаймыз дегенде. Біз балаларға жолдан өткенде бағдаршамға қарауды үйретеміз. Бейтаныс адамға еріп кетпеуді, есікті бөтенге ашпауды ескертеміз. Енді осы тәрбиеге цифрлық қауіпсіздікті де қосуымыз қажет. Бейтаныс сілтемеге өтпеу, құпиясөзді бермеу, телефон арқылы айтылған ақпаратты тексеру – қазіргі заманның қарапайым қауіпсіздік мәдениеті.
Қоғамда цифрлық сауаттылық тек қосымшаны ашып, төлем жасауды білумен өлшенбеуі керек. Адам өз дерегінің құнын, келісімнің маңызын, рұқсаттың шегін және алдау тәсілдерін де түсінуге тиіс. Цифрлану – заманның табиғи бағыты. Ол бізге үлкен мүмкіндік береді. Бірақ кез келген мүмкіндікпен бірге жауапкершілік те келеді. Телефондағы өмірімізді ешкімге түгел ашып қоюға міндетті емеспіз. Ақпарат сұраған әр адамға сене салуға да болмайды. Күмәндану – сауатсыздықтың белгісі емес, кейде сақтықтың ең дұрыс көрінісі. Бүгінгі заманда ең қымбат байлықтың бірі – жеке дерек. Ал оны қорғаудың алғашқы қадамы – өз ақпаратымыздың кімге, не үшін және қандай жолмен беріліп жатқанын түсіну. Өйткені цифрлық дәуірде ақшаны ғана емес, сенімді де қорғауымыз керек. Ал сенімге лайық болудың шарты – тек технологияның дамуы емес, адам қауіпсіздігіне деген ортақ жауапкершілік.