Тұқымның фитосанитарлық талдауы ауылшаруашылығы өндірісінің заманауи технологияларының ажырамас бөлігі болып табылатынын есте ұстаған жөн, ол ауыл шаруашылығы дақылдарының фитопатогендермен ықтимал зақымдануын болжауға мүмкіндік береді және өсірілген өнімнің өнімділігі мен сапасын сақтауға мүмкіндік береді. Ауылшаруашылығы дақылдарының ауруларын дұрыс анықтау, олардың пайда болу себептері мен даму ерекшеліктерін білу профилактикалық және қорғау іс-шараларын тиімді жүргізудің негізі болып табылады. Биологиялық әдіспен тұқымдардан табатын негізгі қоздырғыштар: біздің жағдайда - орам әдісі – фузариоз, гельминтоспориоз, альтернариум, пенициллиум.
Әрбір фитопатоген туралы аздап айтып берейік:
Альтернариоз (Alternaria alternata) - бұл тұқымдардың саңырауқұлақтары егін жинауға дейін егістікте өсімдіктің дамуы кезінде тұқымдарды колонизациялайды. Инфекция дәнді дақылдардың гүлдену, сүтті және сүтті-балауызды пісу кезеңінде пайда болады, саңырауқұлақ қара эмбрионның даму себептерінің бірі болып табылады. Дәнді дақылдар Альтернариозға барлық жерде әсер етеді. Альтернариоздың зияндылығы астықтың пісіп жетілуіне және оны сақтау жағдайларына тікелей байланысты. Тұқымдарды сақтаудың қалыпты жағдайлары бұзылған жағдайда, альтернариоз көгеруге және олардың егу сапасының төмендеуіне әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, Альтернариоздың көптеген түрлері тек адамдар мен жануарлар үшін қауіпті емес, тұқымдар мен көшеттерге теріс әсер ететін, осылайша, өсімдіктердің өсуіне, дамуына және өнімділігіне әсер ететін токсиндер түзе алатындығын ескеру қажет.
Фузариоз (Fusarium graminearum) - үш түрінде көрінуі мүмкін – құлақ пен дәннің зақымдануы, көшеттердің фузариозы, фузариоз тамыр шірігі. Фузариум-тұқымнан табылатындардың ішіндегі ең қауіптісі, көшеттердің өлуінің және тамырдағы өсімдіктердің ерте кебуінің басты себептерінің бірі. Фузариум тұқымның өнуін төмендететін және оның қалыптасу кезеңінде тамыр жүйесіне әсер ететін тамыр шіріктерінің дамуын тудырады, бұл дақылдардың жұқаруына әкеледі.
Гельминтоспориоз - бидайда, арпада және сұлыда екі түр дамиды – Drechsleragraminea – жолақты дақ, D. teres – торлы дақ және сұлы – D. avenae. Барлық үш түр тұқымда дамиды және олардың сапасын күрт төмендетеді. Гельминтоспориоз тамыр шіріктерінің дамуын тудырады, бұл тұқымның өнуін төмендетеді және оның қалыптасу кезеңінде тамыр жүйесіне әсер етеді, бұл дақылдардың жұқаруына әкеледі. Мұндай өсімдіктерде аз өнімді сабақтар пайда болады. Патоген тұқымның бетінде орналасқан.
Тұқымның көгеруі-көгеру саңырауқұлақтарын тудырады: біз қазір спораларын жұтатын қарапайым топырақ саңырауқұлақтарын айтуымыз керек. Олар препаратты таңдауда шешуші көрсеткіш емес. Сапротрофты зеңдер-Penicillium, Aspergillus, Mucor, Rhizopus, Cladosporium, Epicoccum және басқа тұқымдастардың ең көп таралған түрлері. Далада бұл саңырауқұлақтар сирек дамиды, тек пісетін және егін жинау кезеңінде жоғары ылғалдылықта, әлсіреген немеет өлі өсімдіктерде құлақтар зақымдалады. Саңырауқұлақтардың күшті дамуымен астық улы қасиеттерге ие болуы мүмкін. Сапротрофты саңырауқұлақтардан задрал шеккен тұқымдар сақталған кеды қайта жұқтырылуы мүмкін. Бұл тұқымның тұқым себу сапасына әсер етеді, өйткені өнгіштігі төмендейді, инфекция дәннің ұзақ өнуімен көрінеді - бұл беткі қоздырғыштар.
Жітіқара аудандық филиалының мамандары фитосанитарлық талдауға үлгілердің түсуіне қарай тұқымның ластануын анықтау бойынша жұмыс жүргізді. Фитоанализ жүргізу кезінде қоздырғыштардың түрлік құрамы белгіленеді. Анықтау кезде: "тұқым қоздырғыштармен жұқтырылған ба немесе жұқтырылмаған ба? Патогендердің қандай түрлері жұқтырылған? Жұқтырған тұқымдар қанша пайызды құрайды?». Тұқымдарды фитоанализдеу нәтижелері бойынша ауыл шаруашылығы құрылымдарының мамандары егіс материалын зарарсыздандыру үшін қажетті препараттарды саралап таңдай алады. Осылайша, тұқымның фитосанитариялық талдауы-бұл тұқым қоздырғыштарын дұрыс таңдау мақсатында өсімдік ауруларының қоздырғыштарымен тұқымның ластануын анықтау. Препаратты таңдаудағы басты шарт-оның белсенді заттарының белсенділігінің биологиялық спектрі. Препаратта бір, екі немесе одан да көп белсенді заттар болуы мүмкін. Сондықтан белгілі бір экономика жағдайында ең зиянды болып табылатын патогендердің негізгі құрамын білу қажет.
Жітіқара аудандық филиалының бысшысы
ҚР АШМ АӨК МИК «РФДжБӘО» РММ: С.А. Джузикеева
т./ф.: 8 (71435) 2-14-65
энтомолог Г.С. Альменова
фитопатолог С.У. Жаркеева
герболог Е.А. Аязбаев